زبانهای کردی :
اصولا ً زبان کردی به چهار شاخه کلی بخشبندی میشوند که عبارتند از :
1 – زبان کرمانجی شامل : الف) کرمانجی شمالی مانند خود کرمانجی و شکاکی
ب) کرمانجی جنوبی مانند سورانی – مکریانی – جافی
2 – گورانی شامل : الف) هورامی – ب) قلخانی –پ) گورانی –ت) کندولهای
3 – کلهری شامل : الف ) کلهری –ب) کرمانشاهی –پ) ایلامی –ت) کلیایی –ث) زنگنه
4 – لری شامل : الف ) لکی ( هسته اصلی زبان لری ) –ب) لری خرمآباد –پ) بختیاری
زبانهای ایرانی به طور کلی به دو گروه عمده غربی و شرقی تقسیم میشوند . این دو گروه نیز هر کام به دو شاخه شمال غربی و جنوب غربی و زبانهای گروه شرقی نیز به دو شاخه شمال شرقی و جنوب شرقی تفکیک میگردند . چون بحث ما پیرامون زبانهای ایرانی شمال غربی در گردش است پس تنها به بررسی مختصری از این زبانها و بعد معرفی زبانها و گویشهای مردم کرمانشاه اهتمام میجوییم . زبانها و گویشهای شمال غربی از گویشهایی گرفته شدهاند که در دوره باستان در بخش شمال و شمال غربی فلات ایران ( منطقه ماد ) رواج داشتهاند . از زبان مادی کلا ً تنها چند کلمه باقی مانده است . (( زبان اوستایی )) نیز از نظر ممیزههای اصلی به شمال غرب تعلق دارد .گویشهایی را که در دوره میانه در این بخش رایج بودهاند زیر عنوان پارتی میآورند . برخی از این گویشها در نوشتهها ثبت شدهاند . در بخش غربی و شمال غربی فلات ایران ، در کردستان و آذربایجان و در سواحل دریای خزر تعداد زیادی از گویشهای ایرانی شمال غربی باقی مانده است.
این زبانها و گویشها عبارتند از : کردی ( با گویشهای آن ) ، زازا ، تالشی ( با گویشهای آن ) ، تعدادی از گویشهای غرب ایران و آذربایجان ایران ، گیلکی و مازندرانی ، گویشهای متعدد ایران مرکزی و غربی و چند گویش استان فارس ( سیوندی ) نیز بازماندههای گویشهای ایرانی شمال غرب اند . بلوچی نیز به زبانهای ایرانی شمال غرب تعلق دارد . در داخل گروه زبانهای غربی آشکارا شاخه شمال غربی از جنوب غربی تشخیص داده میشود . مشخصترین تفاوت آواشناختی – تاریخیای که شاخه شمال غربی را از جنوب غربی متمایز میکند تناظر ( د . d ) جنوب غربی با ( ز . z ) شمال غربی است . در مواردی که ( ز . z ) اوستایی با ( د. d ) فارسی باستان متناظر است زبانها و گویشهای شمال غربی به طور کلی با اوستایی مطابقت دارند و گویشهای جنوب غربی با فارسی باستان . مثلا ً در اوستا و گویشهای شمال غربی (( زان و زاما یا زاوا )) و در گویشهای جنوب غربی (( دان و داماد )) ، به معنی (( دانستن و داماد )) – شمال غربی (( زانایی )) جنوب غربی (( دانایی )) – شمال غربی (( زانم یا مزانم )) جنوب غربی (( میدانم )) بکار برده میشوند . نیز در گویشهای شمال غربی (( ژ . j )) و در گویشهای جنوب غربی (( ز . z )) تلفظ میشود .
مانند : شمال غربی (( ژن )) جنوب غربی (( زن )) – شمال غربی (( ژهر )) جنوب غربی (( زهر )) – شمال غربی (( ژیان )) جنوب غربی (( زیستن )) – شمال غربی (( ژنگ )) جنوب غربی (( زنگ )) – شمال غربی (( ژان )) جنوب غربی (( درد )) . البته موارد متعدد دیگری در مورد تفاوتهای زبانهای شمالغربی و جنوبغربی وجود دارد که جای بحث در مورد آنها خارج از حوصله میباشد . بنابراین و بهطورکلی میتوان گفت در مواردی که زبانهای شمالغربی و اوستا کلمهای را با (( ز )) شروع میکنند زبانهای جنوبغربی آن را با (( د )) آغاز مینمایند و در مورد کلماتی که در زبانهای شمالغربی با (( ژ )) آغاز میگردند در زبانهای جنوبغربی آنها را با (( ز )) شروع مینمایند . با توجه به این مطالب میتوان گفت که گویش (( لکی )) نیز که از این قاعده پیروی میکند جزء زبانهای شمالغربی است و از آنجاییکه این گویش هسته اصلی زبان لری میباشد ، پس زبان لری نیز جزء زبانهای شمالغربی بوده در نتیجه درستی این که زبان لری یکی از زبانهای چهارگانه زبان کردی ثابت میشود .
چهار شاخه اصلی زبان کردی :
1 – کرمانجی شامل ؛ الف ) کرمانجی شمالی ( شکاکی و لاوژه )
ب ) کرمانجی جنوب ( سورانی ، جافی ، مکری )
2 – لری ( لکی ، لری خرم آباد ، بختیاری )
3 – کلهری یا کرمانشاهی
4 – گورانی ( هورامی ، قلخانی )
البته زبان ترکی در سنقر و عربی در قصرشیرین نیز توسط برخی از مردم کاربرد دارد . به هر حال زبان اهالی کرمانشاه کردی است . زبان کردی که شاخهای از زبان شمال غربی ایرانی میانه است ، به علت داشتن ادبیات مکتوب اهمیت خاصی دارد . سابقه تاریخی کردها و پراکندگی آنان سبب پیدایش گویشهای بیشماری شده است . برخی از آنان که در استان کرمانشاه مورد تکلم قرار میگیرند عبارتند از :
1 – گویش کلهری : این گویش کردی در ایلات زنگنه ، سنجابی ، احمدوند ، بهتوری ، نانکلی ، پایروندها ، اهالی قصرشیرین ، سرپل ذهاب ، قلخانی ، کرندی ، قلغه زنجیریهای ساکن کرمانشاه ، صحنه و مردم دینور رایج است ؛ با این تفاوت که تلفظ و لغات مردم کلهر اصیلتر و در سایر نقاط با توجه به همجواری با گویشهای دیگر کلمات تغییر یافته است .
2 – گویش اورامی : اکثر مردم دو ایل بزرگ لهونی در منطقه اورامان جنوبی در کرمانشاه ( مانند اهالی پاوه ، نوسود ، نودشه ) ، طوایف اورامان تخت و اورامان رزاب در حوالی کردستان ، ایل بزرگ باجلان که تعدادی از آنها در دشت ذهاب و بسیاری در حوالی خانقین زندگی میکنند ، چندین روستا در منطقه گوران و تمامی مردم کندوله در دینور به این گویش تکلم میکنند .
3 – گویش سورانی : طوایف متعدد جاف جوانرود ، تعدادی از طوایف مهاجر گوران ، مردم دشت ذهاب و جیگیران ، سراسر روانسر و گروهی از اهالی سنجابی این گویش ار بکار میبرند .
4 - گویش لکی : اهالی هرسین ، طوایف کاکاوند ، بالاوند ، جلالوند ، عثمانوند و دورودفرامان به این گویش تکلم میکنند . این گویش آمیختهای از گویش کردی کلهری و کردی لری و کردی اورامی است .
لهجهشناسی زبان کردی :
زبان کردی ، که یکی از زبانهای اصیل و متعدد آریایی است ، دارای لهجهها و تهلهجههای مختلفی است ، که در زیر به صورت مختصر به بررسی آنها میپردازیم :
1 – لهجه کرمانجی :
لهجه کرمانجی با الفبای لاتین نوشته میشود . برای نشان دادن تمایز تلفظ ، علایم خاصی را برای پارهای از حروف لاتین در نظر گرفتهاند ، مانند حرف ( C ) با یک خط زیرش و حرف ( G ) با یک خط زیرش . در لهجه ( کرمانجی ) حرف ( ک ) و ( گ ) دو نوع تلفظ دارند .
کلمه ( کرمانجی ) از کلمه ( کرمانج ) مشتق شده است ، که نام بخش وسیعی از کردهای شمالی و غربی مناطق کردنشین ایران است . در پارهای از مناطق ایران ، برای نمونه در شمال خراسان نیز کردها به این لهجه صحبت میکنند .
خیلی از رسانههای کردی ، موازی با لهجه ( سورانی ) " زبان استاندارد " کردی ، به لهجه کرمانجی نیز برنامه دارند .
شهرها و مناطق زیر ، بخشی از کردهای کرمانجی را تشکیل میدهند : دیاربکر ( آمد ) ، وان ، دهوک ، قامیشلی ، عفرین ، ارض روم ، درسیم ، سلوپی ، زاخو و خیلی از مناطق دیگر .
خیلی از شاعران مشهور کرد به این لهجه شعر سرودهاند ، مانند : استاد احمد خانی ، علامه ملا جزیری ، جگر خوین و غیره .
لهجه ( کرمانجی ) زبان کردی ، دارای تهلهجههای مختلفی است ، مانند : بادینی ، شکاکی ، داسنی ( دهوکی ) ، وانی ، سرحدی ، بوتانی و غیره .
حدود 30 درصد از کردهای جهان ، در زندگی روزمرهی خود ، از لهجه ( کرمانجی ) استفاده مینمایند .
2 – لهجه سورانی :
لهجه ( سورانی ) از کلمه ( سوران ) مشتق شده است . ( سوران ) نام منطقهای از مناطق کردنشین و اسم گروهی از کردها میباشد . مرکز این منطقه در اطراف شهر ( سوران ) قرار دارد .
به طور کلی ، لهجه ( سورانی ) زبان کردی ، در این شهرها و مناطق اطراف آنها تکلم میشود : سنندج ، مهاباد ، سقز ، بوکان ، اشنویه ، بانه ، مریوان ، دیواندره ، کامیاران ، نقده ، پیرانشهر ، سردشت ، سلیمانیه ، اربیل ، کویه ، دربندیخان ، رانیه ، قلعهدیزه ، رواندوز ، حریر و چندین شهر ، قصبه و روستای دیگر . این مناطق عمدتا ً در قسمتهای مرکزی و شرقی حوزه زندگی کردها قرار دارند .
در لهجه ( سورانی ) حروف عربی " ح " و " ع " ، حالت فونتیکی خود را حفظ کرده و به همان آوای عربی دقیق تلفظ میشوند .
در الفبای این لهجه ، حروف عربی ث ، ذ ، ص ، ض ، ط ، ظ حذف شده است . یعنی به جای حروف ( ث ) و ( ص ) از حرف ( س ) ، به جای حروف ( ذ ) ، ( ض ) و ( ظ ) ، از حرف ( ز ) و به جای حرف ( ط ) ، از حرف ( ت ) استفاده میشود . در این لهجه ، حرفی وجود دارد به شکل ( ڤ ) ، که تلفظش درست مانند تلفظ حرف ( v ) لاتین است .
در لهجه ( سورانی ) زبان کردی ، حرکات با حروف است ، یعنی هر کلمهای همانطور که نوشته میشود ، تلفظ میگردد .
این لهجه بطور معمول با الفبای شکل عربی ( همان فارسی ) نوشته میشود ، مگر در موارد استثنایی . ولی در حروف ( ر ) ، ( ل ) ، ( و ) ، ( ی ) بر حسب مورد ، برای نشان دادن تمایز حالت تلفظ > از علامتی به شکل ( 7 ) استفاده میکنند .
شاعران مشهور کلاسیک سرای کرد ، اکثرا ً به این لهجه شعر سرودهاند ، مانند :
نالی ، محوی ، حاجی قادر کویی ، قانع ، هژار ، هیمن و امثال آنها .
خیلی از روزنامهها ، مجلات ، رادیوها ، ماهوارهها ، تلویزیونها ، پایگاههای اینترنتی و سایر رسانهها از این لهجه استفاده میکنند .
بخشی از تهلهجههای ( سورانی ) عبارتند از : تهلهجه اربیلی ، اردلانی ، مکری ، بابانی ، بانایلاخی و غیره. رویهمرفته بطور بسیار تخمینی میشود گفت ، که گذشته از اینکه این لهجه به صورت زبان استاندارد کردی درآمده است ، حدود 30 درصد از کردها ، در زندگی روزمره خود ، از این لهجه استفاده میکنند .
3 – لهجه اورامی :
لهجه ( اورامی ) به روایتی نه تنها از قدیمیترین لهجههای زبان کردی است ، بلکه از اصیلترین لهجههای آریایی نیز میباشد ، که این موضوع نظریه قدیمی ریشه بودن اورامی را برای زبان فارسی تقویت میکند . این کلمه ، از کلمه ( اورامان ) مشتق شده است ، که منطقه زندگی کردهای اورامی است .
زبان اوستایی و پهلوی ، که از زبانهای قدیمی آریایی میباشند ، با این زبان قرابت دارند . این قرابت گاهی به حدی است ، که افرادی که به کردی اورامی مسلط باشند ، میتوانند تا اندازه زیادی از متون سنگنوشتهها و پوستنوشتههای دوره باستان ، که به زبان اوستایی و یا پهلوی نوشته شدهاند ، سردرآورند . لذا به نظر زبانشناسان ، فراگیری زبان کردی ، برای فارسی زبانها ، بسیار کار مثبتی است و به منزله یادگیری زبان لاتین ، توسط فرانسوی زبانان میباشد .
لهجه ( اورامی ) زبان کردی نیز با حروف عربی ( فارسی ) نوشته میشود ، در لهجه اورامی ، حروفی وجود دارند ، که تلفظ آن در سایر لهجههای کردی یا فارسی نیست مانند حرفی له به صورت محل اتصال دو نون بدون نقطه ولی با نقطهای روی محل اتصالشان که مانند The در انگلیسی تلفظ میشود .
لهجه اورامی دارای چند تهلهجه است ، مانند : تهلهجه اورامان تخت ، پاوه و لهون . رویهمرفته مردم اورامان تخت ، اورامان حلبجه و اورامیهای نزدیک شهر موسل و غیره با این لهجه صحبت میکنند .
خیلی از شاعران کرد به لهجه اورامی زبان کردی شعر سرودهاند ؛ که اکثرا ً سبک کلاسیک و بیشتر دههجایی میباشند ، که یکی از آنها پیر شالیار اورامی است . پیر شالیار کبیر ( پیر شالیار دیگر نیز هست ) ، خود زرتشتی و حالت رهبریت دینی داشته است و هنوز عبادتگاه و آرامگاهش در اورامان تخت ، مورد احترام بسیار زیاد است . هرسال هزاران نفر به زیارتش میروند . از شاعران دیگر اورامیسرا ، صیدی (سیدی) اورامی ، مولوی کرد ، میرزا عبدالقادر پاوهای ، دهها شاعر برجسته دیگر میباشند . رویهمرفته مردم اورامان سمبل مهر ، صداقت ، کرامت ، قناعت ، کوشش و تمام صفات بارز یک انسان میباشند ، به همین دلیل این خطه ، سرزمین شاعرخیزی بوده است و تاریخ ادبیات کرد ، مملو از اسماء شعرای اورامیسرا است . خیلی از دستنوشتههای ادبی ، عرفانی و غیره نیز به این لهجه وجود دارد ، که هنوز بخش عظیمی از آنها جمعآوری و چاپ نشده است .
4 – لهجه لری :
چنانکه میدانیم اکثر زبانشناسان و محققین بر این باورند ، که لری هم یکی از لهجههای زبان کردی است ، که یکی از آنها استاد علاءالدین سجادی بوده است . استاد علاءالدین سجادی نویسنده کتاب وزین و مشهور تاریخ ادبیات کرد ، در این اثر بر این قضیه تاکید داشته است .
لهجه لری ، لهجهایست که از لهجههای آریایی که از نقطه نظر فونولژی ، در بین زبان کردی و فارسی قرار دارد ، تا به طرف شمال لرستان حرکت میکنید ، این لهجه بیشتر به کردی نزدیک میشود .
اکثر مردم استان لرستان ، بخشی از استان کرمانشاهان ، بخشی از استان خوزستان ، قسمت از چهارمحالبختیاری ، ایلام و بویراحمد و حتی قسمت از استان اصفهان نیز ، به لهجه لری صحبت میکنند .
لهجه لری دارای تهلهجههای فراوانی است ، که گاهی از شهری به شهر دیگر تغییر میکند و اظهار نظر دقیق در مورد آنها ، نیاز به یک تحقیق وسیعمیدانی دارد .
شاعران فراوانی به این لهجه شعر سرودهاند ، که نام قسمتی از آنان در تاریخ ادبیات کرد ثبت شده است ، برای مثال : باباطاهر عریان ، بابانلوس لرستانی ، بهلول ماهی و غیره .
بیشتر اهل قلم ، لهجه لری را با الفبای عربی ( فارسی ) نوشتهاند . ولی گاهی در کتب تحقیقی از الفبای لاتین نیز استفاده شده است .
5 – لهجه گورانی :
نام لهجه ( گورانی ) از کلمه ( گوران ) مشتق شده است . ( گوران ) جمع ( گهوره ) است و ( گهوره ) در زبان کردی به معنی بزرگ یا گبر ( زرتشتی ) است . از نقطهنظر زبانشناسی ، بخشهای وسیعی از مناطق جنوبی کردنشین ، مانند اکثریت استان کرمانشاهان ، اکثریت استان ایلام ، بخشی از لرستان به این لهجه از زبان کردی صحبت میکنند ، قسمتی از تهلهجههای این لهجه ، عبارتند از : ایلامی ، کلهری ، لکی ، فیلی و غیره . عقیده بر این است ، که کلمه کلهر از دو بخش ( کل + لر ) یا ( لر بزرگ ) و کلمه ( لک ) از حرف (ل) به معنی لر و حرف ( ک ) به معنی کرد ، تشکیل شده است .
کتابهای دینی مذهب اهلحق ، که یک مذهب باستانی و اصیل کردی است ، به این لهجه نوشته شده است ، که یکی از آنها کتاب سرانجام میباشد . مذهب اهلحق به میان سایر ملل نیز صادر شده است ، برای مثال به میان ترکهای آذربایجان شرقی ، ساکنان رودهن و بومهن در استان تهران ، کلاردشت در مازندران و خیلی از جاهای دیگر در ترکیه و عراق .
خیلی از شاعران نامی کرد به این لهجه شعر سرودهاند ، که خانای قوبادی ، غلامرضاخان ارکوازی ، شامی کرمانشانی و صدها شاعر و اهلقلم برجسته > برزی از آنها میباشند .
توجه : برخی از محققین ، بطور اشتباه لهجه ( گورانی ) را لهجه ( کلهوری ) نامیدهاند و لهجههای ( لکی ) و (فیلی) و غیره را از تهلهجههای لهجه کلهوری به حساب آوردهاند ، در صورتیکه تهلهجه ( کلهوری ) خود از تهلهجههای لهجه ( گورانی ) است ، که طوایف ( کلهور ) استان کرمانشاهان با آن تکلم میکنند . سیجیادموندس در کتاب کردها ، ترکها و عربها مینویسد :" پرجمعیتترین طایفه کرد ( کلهور )ها هستند ".
برخی از ( کلهر)ها ، قرنها پیش به منطقه شاهیندژ در آذربایجان غربی تبعید شدهاند ، که ( کلهر ) دیر آمدی نامیده میشوند و هنوز نوع لهجه کلهوری را حفظ کردهاند . منطقه کلهرآباد در بوکان نیز به اسم همین طایفه از کلهر نامگذاری شده است و ساکنان آن اکثرا ً کلهر دیر آمدی میباشند .
همانطوریکه ، لهجه لری از لحاظ زبانشناسی در میان زبان کردی و زبان فارسی قرار دارد ، لهجه (گورانی) نیز در میان لهجه ( سورانی ) و لهجه ( لری ) قرار دارد .
6 – لهجه زازاکی ( زازایی ) :
این لهجه نیز از لهجههای زبان کردی است ، که از لحاظ لغت ، دستور و سایر معیارهای زبانشناسی ، با اکثر لهجههای کردی دیگر ، مقداری فاصله گرفته است ، که قبل از هرگونه اظهار نظری در این مورد ، نیاز به تحقیقی بیشتری میباشد . ادامه دارد....
